در گذشته بیشتر زعفرانلوهای خراسان کوچنده بودند و اخیرا در قوچان، درگز، کلات، فاروج، شیروان، بجنورد، چناران، مشهد و اسفراین ساکن هستند. ایل زعفرانلو از شخصیت‌های مهمی برخوردار بوده که از جمله آنها می‌توان به امیرحسین‌خان شجاع‌الدوله حاکم و ابرمرد کُرمانج قوچان، نماد شجاعت و اصالت اشاره کرد.
از تبار ایل زعفرانلو
امیرحسین‌خان فرزند رضاقلی در سال ۱۱۹۰ شمسی در قوچان متوّلد شد. رضاقلى‌خان پدرش، امیرگونه‌خان را برکنار کرد و در اواخر قرن دوازدهم خود حاکم قوچان و ایلخانى زعفرانلوها شد.
جانشین برادر
پس از رضاقلی، فرزندش سام‌خان ایلخانى، حاکم قوچان شد که در اواخر سلطنت محمدشاه به تهران تبعید گردید و تا سال ۱۲۲۶ شمسی در این شهر تحت‌نظر بود. سام‌خان با افراد خود در جنگ‌های هرات در سال ۱۲۳۵ شمسی شرکت کرد و لقب شجاع‌الدوله گرفت. او در سال ۱۲۴۵ شمسی درگذشت و برادرش امیرحسین‌خان ایلخانی در سال ۱۲۴۶ شمسی از سوی ناصرالدین‌شاه جانشین او گشت و همچنین صاحب لقبش، شجاع‌الدوله شد.
قدرتمندترین و ثروتمندترین حاکم شمال خراسان
امیرحسین خان ایلخانى تا هنگام مرگش از قدرتمندترین و ثروتمندترین حُکّام موروثى شمال خراسان بود. او قدرت بسیج سى هزار مرد جنگى را داشت و املاک شخصى‌اش از چناران مشهد تا چناران بجنورد را دربرمى‌گرفت و سالانه بالغ بر دوازده هزار خروار غلّه از دهقانان آنجا به دستش مى‌رسید.
لقب رشیدخان در بین عامّه مردم
امیرحسین‌خان شجاع‌الدوله ملقب به رشیدخان حاکم قوچان در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار بود. رشیدخان لقبی بود که مردم کُرد خراسان به میرحسین‌خان داده و برای مردم در منطقه بیان لفظ کُردی آن یعنی همان رشیدخان معمول و رایج بوده و هست.
مخالف با انعقاد پیمان آخال
پیمان آخال معاهده‌ای میان امپراتوری روسیه و ایران قاجار بود که ۳۰ شهریورماه سال ۱۲۶۰ شمسی برای تعیین مرزهای دو کشور در سمت شرق دریای‌خزر بسته شد که با بیش از ۱ میلیون و ۲۲۶ هزار کیلومترمربع مساحت از نظر مساحت رکورددار قراردادهای جدایی از ایران است. در زمان انعقاد قراردادهای آخال دو روستای فیروزه و باقر که به امپراتوری روسیه واگذار شد. رشیدخان حاکم قوچان بود.
انجام وظیفه با چشمان اشک‌آلود
قرارداد آخال از همان ننگین‌نامه‌ها بود که ناصرالدین‌شاه به مردم ایران تحمیل کرد. شهرهای کُردنشین فیروزه و باقر را که هم‌اکنون نیز در ترکمنستان درخشش خاصی دارند، در کنار قرارداد آخال، می‌بایستی به روسیه تحویل می‌شدند. چندین‌بار از طرف حکومت مرکزی ایران به حکومت محلی میر رشیدخان شجاع‌الدوله دستور حرکت به سوی ترکمنستان و تحویل فیروزه داده شده بود. اما رشیدخان هر بار به بهانه‌های مختلف زیر این بار نرفته و نمی‌خواست که قسمتی از سرزمین و مسکن کُردهای شمال خراسان را بخاطر عیاشی و بی‌لیاقتی شاه و همچنین فساد و رشوه دربار، تجزیه و به بیگانگان بسپارد.
اما بالاخره ناصرالدین‌شاه فرستاده مخصوص خود محمدصادق‌خان امین نظام را از مرکز اعزام داشت و موکدا به میر رشیدخان شجاع‌الدوله دستور داد که فیروزه را تحویل دهند. چون شهر فیروزه در حوزه حکومت محلی رشیدخان شجاع‌الدودله قرار داشت این‌بار او به ناچار و با چشمانی اشک‌آلود عازم محل گردید و به نزدیکان خود گفت که دعا کنید این مأموریت ننگین به انجام نرسد، چون واگذاری قسمتی از سرزمینم با دست خودم به دیگران واقع یک ننگ تاریخی و بسیار دردناک است.
درگذشت بعد ۱۲ سال قراداد ننگین آخال
رشیدخان حاکم قوچان بعد ۱۲ سال از قرداد ننگین آخال در روز یکشنبه ۳۰ مهرماه سال ۱۲۷۲ شمسی دارفانی را وداع گفت و جنازه او طی تشریفات خاصی به مشهد منتقل و در حرم مطهر رضوی در مقبره خانوادگی‌اش، زعفرانلو در کنار برادر و نیاکانش دفن گردید.
ترانه رشیدخان
وای وای رشیدخان سوگنامه محلی است که با مشارکت اثمر خانم همسر میر رشیدخان برای مرگ حاکم قوچان ساختند و در مراسم سوگواری و تدفینش اجرا کردند. ۲۷ روز بعد درگذشت رشیدخان زلزله‌ای در قوچان به وقوع پیوست که ضایعه‌ای بسیار دردناک و پر سوز بود مردم این سوگنامه را نیز در عزای عزیزان از دست رفته خویش نیز اجرا کردند.
در واقع تمامی شعر و موسیقی اولیه «وای وای رشیدخان» به زبان کُرمانجی و نشان‌دهنده حالات تألم و تأثر مردم محل از فوت امیرحسین‌خان و بعد هم حادثه زلزله ناگوار قوچان بوده است، اگرچه امروزه اجرای آن به مرور زمان در ردیف موسیقی شاد قرار گرفته و این آهنگ در دستگاه شور کلاسیک تنظیم گردیده است.
متن این سوگنامه به شرح زیر است:
امروز دو روزه للو فردا سه روزه لو
رشید نیومد للو دلم می‌سوزه لو
وای وای رشیدخان سردار کل قوچان
رفتی نگفتی للو یک یاری دارم لو
در شهر غربت للو دلداری دارم لو
وای وای رشیدخان سردار کل قوچان
این رخت کِیَه للو رخت یارمه لو
می‌خوام بشورم للو با آب گلها لو
وای وای رشیدخان سردار کل قوچان
رخت حاکمه للو با چشم بشویم لو
گل بهارمه للو با چشم بشویم لو
وای وای رشیدخان سردار کرد قوچان
موقوفات رشیدخان برای آستان قدس رضوی
امیرحسین خان موقوفاتی برای بارگاه منور امام رضا(ع) و امور خیریه دارد که شامل مزارع اسفراین، نیشابور، بحرآباد و شیروان می‌شود. مزرعه قهرمان‌آباد اسفراین برای مصرف دارالشفاء مبارکه و آبدارخانه خدّام در شب‌های کشیک سوم آستانه وقف شده است. روستاهای حسین‌آباد جنگل نیشابور برای حفاظ پایین‌پای مبارک، ناهار خدّام و غیره و همچنین دو زوج در ملک دوین شیروان برای حقوق دو نفر حافظ قرآن و بقیه درآمد خیرات و مبرّات وقف کرده است.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰